Historia Miasta Tychy
W roku 2026 świętujemy 75-lecie nadania Tychom praw miejskich. Jubileusz staje się okazją, by spojrzeć szerzej na historię miejsca, które przez wieki rozwijało się jako sieć wsi i osad, zanim przyjęło formę miasta, jakie znamy dziś.
W 2026 roku przypada 75-lecie nadania Tychom pełnych praw miejskich.
Nie od razu jednak miasto zbudowano, nie powstało także na „surowym korzeniu”, a obszar ten zamieszkiwany był przez co najmniej kilkaset lat wcześniej.
Pierwszą wzmiankę o wsi Tychy znaleźć możemy w protokolarzu miasta Pszczyny, czyli w księdze miejskiej z 1467 r. Zanotowano tam: „Dominikowi z Tychów wypłacono 5 groszy”. Ta informacja dostępna w materiale źródłowym jest dla nas potwierdzeniem, iż w 1467 r. wieś Tychy na pewno istniała. Obejmowała skupiska składające się z osiedli kmiecych i zagrodniczych leżących przy wiejskiej drodze. W XVIII w. pojawiły się nowe jej odnogi, sięgające poza dotychczasowy obręb obszaru – w znacznej odległości od macierzystej jej części – Glinka, Żwaków, Czułów, Mąkołowiec, Wartogłowiec i Zawiść to przysiółki, stanowiące dziś dzielnice miasta.
Paprocany, Wilkowyje, Urbanowice, a także Cielmice były osobnymi wsiami, w których osadnictwo pojawia się w I poł. XIII wieku, a w przypadku Cielmic – prawdopodobnie pod koniec wieku XII. Wieś Jaroszowice powstała na książęcej części gruntów wsi Lędziny, a pierwsze wzmianki źródłowe to I poł. XV w. Wsie te wchodziły w skład dóbr książęcych i były obszarami na równi istotnymi, co ówczesna wieś Tychy.
Historia Tychów jest jednak znacznie dłuższa niż ostatnie 75 lat trwania tego obszaru w formie pełnoprawnego miasta. Czym więc były przed 1951 rokiem – w okresie dwudziestolecia międzywojennego i zmieniającej się rzeczywistości politycznej Górnego Śląska?
Po plebiscycie, który odbył się w marcu 1921 r. i przyłączeniu obszaru Tychów do państwa polskiego wybrany został polski zarząd gminy, na którego czele, po wygranych wyborach z 28 lipca 1923 r., stanął Jan Wieczorek. Sprawował on urząd naczelnika gminy w latach 1923-1939. Siedzibą naczelnika został budynek wybudowany w 1906 r., nazywany powszechnie magistratem (dziś budynek Muzeum Miejskiego w Tychach). Władze gminy miały tutaj swoją siedzibę do połowy lat 50. XX w.
Naczelnik Wieczorek był osobą energiczną, mocno związaną z Tychami – już w latach 20. XX w. podejmował próby uzyskania zgody na nadanie gminie wiejskiej, jaką były Tychy, praw miejskich. Udało się to dopiero w kolejnej dekadzie – 14 września 1932 r. przyjęto na wniosek naczelnika Wieczorka uchwałę „by poczynić starania u odpowiednich władz o przyznanie gminie charakteru miejskiego”. Dzięki tym poczynaniom Śląska Rada Wojewódzka 20 listopada 1933 r. wydała pozytywną decyzję, przyznając „z dniem 1 stycznia 1934 roku gminie Tychy prawa gminy miejskiej”. Decyzja podpisana była przez samego wojewodę Michała Grażyńskiego. Wraz z tą decyzją gmina Tychy otrzymała częściowe prawa miejskie, nadal pozostając jednak gminą wiejską. Część praw miejskich, które gmina otrzymała dotyczyło wyłącznie finansów, dzięki czemu w kasie miejskiej pozostawała znaczna suma pieniędzy pozyskana w wyniku chociażby pobieranych opłat czy podatków. Pozwoliło to na większe inwestycje na obszarze gminy: elektryfikację wybranych jej obszarów, remonty budynków czy brukowanie głównych arterii.
Częściowe prawa miejskie przyznane Tychom w I połowie lat 30. XX w. stały się dla dotychczasowej gminy wiejskiej istotnym momentem, będącym dla wielu jej ówczesnych mieszkańców krokiem ku czemuś większemu – ku miastu, które pojawia się na tym obszarze kilkanaście lat później, wraz z uchwałą w sprawie rozbudowy Tychów, wydaną przez Prezydium Rządu, 4 października 1950 r. oraz rozporządzeniem wydanym miesiąc później, przez Prezesa Rady Ministrów – Józefa Cyrankiewicza, w sprawie nadania Tychom ustroju miejskiego, z dniem 1 stycznia 1951 r. Właśnie mija 75 lat od wprowadzenia w życie tak istotnego dla Tychów rozporządzenia, niejako stanowiącego impuls dalszych działań – budowy tzw. Nowych Tychów.
W okresie budowy miasta kilkakrotnie zmieniane były jego granice. W październiku 1954 r. powiat tyski został samodzielną jednostką administracyjną, w którego skład weszły cztery miasta: Tychy, Bieruń Stary, Łaziska Górne oraz Mikołów, a także liczne pomniejsze gromady. Na mocy tegoż aktu prawnego obszar gmin Wilkowyje oraz Paprocany został włączony w skład miasta Tychy.
W listopadzie 1972 r. do miasta Tychy przyłączono m.in. Urbanowice, Jaroszowice oraz Cielmice. W 1975 r. Tychy zwiększyły swoją powierzchnię, poprzez włączenie w granice miasta m.in.: Lędzin, Bierunia Starego, Bierunia Nowego, Wyr, Gostyni, Imielina, czy Chełmu Śląskiego. Dwa lata później, w 1977 r., doszło do kolejnych przyłączeń: Bojszów, Nowych Bojszów, Jedliny, Świerczyńca, Międzyrzecza i Kobióra.Równolegle następowały także zmiany granic w drugą stronę – z obszaru Tychów wyłączono m.in. Imielin oraz Chełm Śląski. Następne lata to czas trwania tzw. Wielkich Tychów, których powrót do znanego nam dziś obszaru administracyjnego nastąpił w 1991 r.
Agata Berger-Połomska
Muzeum Miejskie w Tychach
